LEVEN MET KUNST EN POLITIEK IN AALST NA 1960 [D2]

 AALSTERSE PROVO'S EN BOM

VERTIKAAL

Walter Schelfhout, Dirk van der Elst en schrijver/dichter Cyriel Temmerman zijn van deze generatie de drie musketiers die ten strijde trekken tegen alles wat klassiek is. Cyriel Temmerman, die later in de plaatselijke pers de kroniekschrijver van het stadsleven zal worden en beroepshalve speechschrijver bij het stadsbestuur, houdt in de Stationsstraat 26 dagbladwinkel 'Lectura' open. Ik ga er regelmatig langs omdat men er in België verboden kranten en weekbladen kan kopen. Vooral de Nederlandstalige versie van Playboy en publicaties zoals Gandalf, Provo en Vrij Nederland zijn erg in trek. Vlaamse auteurs zoals Louis Paul Boon en Hugo Claus publiceren er in. Ook de gestencilde Vlaamse literaire tijdschriften MEP, Daele en Revo, die tot de categorie polemische provobladen behoren met een anarchistisch taalgebruik én het weekblad 'Links'[1] dat de linkse vleugel van de BSP (Belgische Socialistische Partij) een stem geeft kan je er kopen. De publicaties worden in het katholieke Vlaanderen van die tijd beschouwd als pervers en verboden voor minderjarige lezers. Cyriel Temmerman haalt ze stiekem van onder zijn toogbank.

Cyriel Temmerman en zijn vrouw Muscha aan de gevel
van Lectura (Archief RD)

De musketiers openen in een garage, met de omvang van één voertuig en deel uitmakend van de krantenwinkel, op 4 juni 1966 de avant-garde galerij ‘Vertikaal’. Ze is toegankelijk vanaf de straat met een kantelpoort. Er kunnen hooguit 8 à 10 kunstwerken worden tentoongesteld maar ze heeft het voordeel dat er geen drempel is: als de poort omhoog wordt geschoven is ze van op het voetpad vrij toegankelijk. Vrij in, vrij uit naar het voorbeeld van de  Parijse boulevard galeries.

Vertikaal heeft de bedoeling om "abstracte kunst in Aalst ingang te doen vinden". Walter Schelfhout, Dirk van der Elst en Guy Leclercq  zijn de eerste exposanten. Het is een periode waarin de kunst- en culturele wereld zich nadrukkelijk positioneert door zich kritisch op te stellen in de maatschappelijke debatten én breekt met de klassieke galeries waar een bepaalde 'elite' van kunstenaars en bezoekers welkom zijn. Er is bovendien een anarchistische stroming aanwezig in de cultuursector en dat maakt veel ongeziene creativiteit los.

Dirk vd Elst met naast hem rechts kunstcritikus Adolf Merckx
tijdens een vernissage in Vertikaal (Archief DvdE)

Walter Schelfhout start de galerij met een expo van schilderijen en tekeningen bestaande uit composities gevormd met de letter U. De U's staan verticaal en horizontaal, in veelvoud en in diverse groottes geschikt. Die worden, hoewel ze in feite als figuratief kunnen worden beschouwd, door de buitenwereld als abstract geïnterpreteerd want er is geen menselijke figuur is op te zien. Voor Walter zijn ze de eerste stap naar een radicaal constructivisme dat later kenmerkend zal zijn voor zijn oeuvre. De vormen worden alsmaar eenvoudiger, zo komen later schilderijen tot stand waarin slechts twee geometrische figuren en kleuren worden getoond. Een soberheid die aansluiting vindt bij de minimalistische kunststroming van die tijd. Dirk van der Elst is de tweede exposant. Zijn eerste schilderijen kunnen worden omschreven als lyrisch abstract, agrarische vormen die uitblinken in diep donkere kleuren. Het zal zijn metier blijven om met kleur een effect te creëren dat aansluit bij zijn extroverte persoonlijkheid.

Schilderij Walter Schelfhout (collectie Stad Aalst)

De kunstenaars die in ‘Vertikaal’ zullen exposeren hebben zich al in 1965, onder de impuls van Walter Schelfhout gegroepeerd als de 'Groep Takel'. Ze manifesteren zich als beschermelingen van de abstracte kunst met de bedoeling een dam op te werpen tegen de invloeden van de Amerikaanse Pop Art, een kunststroming die Europa overspoelt en de figuratieve kunst opnieuw op het voorplan brengt. Er sluiten zich een twintigtal Belgische kunstenaars bij aan en er worden gastkunstenaars aangetrokken uit de Verenigde Staten en West Duitsland. In september 1966 komt er een grote tentoonstelling tot stand in het pas gerestaureerde Oud-Hospitaal (nu 't Gasthuis). Naar aanleiding hiervan schrijf ik een van mijn eerste artikels in het ‘Vlaams Weekblad Voor Allen', een regionale krant uitgegeven door de socialisten. In februari 1968 cureer ik in ‘Vertikaal’ mijn allereerste tentoonstelling met grafisch werk van de Duitse kunstenaar Werner Kausch met wie ik tijdens mijn legerdienst (1967-1968) in de West-Duitse garnizoensstad Kassel bevriend ben geraakt. In maart opent Bert Van Hoorick een tentoonstelling met schilderijen van Werner Kausch in de Belfortkelder. 

(Archief RD)

 DE CULTURELE PUT

Gelijktijdig met de opening van ‘Vertikaal’ publiceren de musketiers het eerste nummer van het ‘literair, kunstkritisch en polemisch’ tijdschrift BOM. Het gestencilde blad vertoont heel wat gelijkenissen met de provoblaadjes en brengt inhoudelijk ook proza en cultuurkritiek. De filosofie achter het tijdschrift is om "antimilitaristisch te zijn, af te rekenen met politieke corruptie, kerkelijke dwang, morele en seksuele schijnheiligheid en het schuwen van elke vorm van luxe en snobisme". Zo kraakt René Vinck in het eerste nummer de op stapel staande bouw van het Cultureel Centrum in de Molenstraat af omdat hij vreest dat: “een partijlidkaart nodig zal zijn om er als kunstenaar aan de bak te komen!”. De bouw van het CC moet zich door jarenlange procedures en onvoorziene bouwkundige problemen slepen.

De volksmond heeft het over de ‘culturele put’ omdat massa’s beton worden gestort in de funderingen. Bij de graafwerken is gebleken dat er zich drijfzand in de ondergrond bevindt, daardoor geraken de ondergrondse verdiepingen nooit waterdicht. De voorziene overheidssubsidies komen bovendien, als gevolg van politieke vertragingsmanoeuvres, maar met mondjesmaat vrij. Hier had het eerste culturele centrum van Vlaanderen moeten staan, maar finaal loopt de afwerking jarenlang vertraging op. De plaatselijke middenstand organiseert in 1970, vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen, zelfs een eindejaarstombola met de vraag ‘Raad het juiste uur’, een sarcastische verwijzing naar de lange duur van de werken en het feit dat de bouwput en de houten omheining de winkelstraat ontsieren.

(Archief RD)

Van 27 tot 30 oktober 1971 word de omheining van de bouwwerf gebruikt voor een muurschildering. De kunstenaars Josè Goemaere, Guy Leclercq, Herman Van den Broecke  en Lionel Vinche zetten hiermee hun tentoonstelling, die doorgaat in het Oud-Hospitaal (20/11 tot 11/12), in de spreekwoordelijke verf. De schilderingen op de omheining zijn afbeeldingen met de politieke en sociale thema’s van het moment: oorlog en kapitalisme.

(Bom 2, Archief RD)

PORNOGRAFIE

BOM gaat tekeer tegen alles wat traditioneel en burgerlijk is. Er vormt zich een beperkte kern van medestanders die zich later in de verschillende domeinen van het stadsleven zullen manifesteren. In augustus 1966 publiceert BOM de bibliofiele uitgave 'Chaos' met 15 gedichten van Cyril Temmerman geïllustreerd met zeefdrukken van Walter Schelfhout. Cyril Temmerman schreef de gedichten tussen 1956 en 1966. Met titels als ‘Vietnam’, ‘Onmacht’, ‘Antithese’ en ‘Chaos’ zijn ze met hun provocerende meningen een weerspiegeling van de tijdsgeest. Het tweede BOM-nummer wordt, na een klacht van de pastoor van de H. Hartparochie door het parket van Dendermonde in beslag genomen omdat Walter in een kortverhaal de liefdesdaad met zijn eega beschrijft, wat als zuivere pornografie wordt bestempeld. Het tijdschrift haalt daarmee de krantenkoppen en gaat de geschiedenis in als het als eerste ‘literair blad’ dat in Vlaanderen in beslag wordt genomen. Finaal zullen van BOM vijf nummers worden gepubliceerd. (vervolgt)

---

^[1] Links’ is een in Aalst ontstane politieke beweging binnen de Belgische Socialistische Partij (BSP) die onder de impuls van Marcel Deneckere (1923-1983), licentiaat Romaanse filologie en in 1958 kandidaat voor de gemeenteraadsverkiezingen in Aalst, tot stand is gekomen.De beweging heeft jarenlang haar invloed gehad als drukkingsgroep binnen de BSP. Op 13 april 1984 onderneem ik samen met Herman De Geest, medestichter van ‘Links’, en volksvertegenwoordiger Jacques Timmermans een poging om de beweging nieuw leven in te blazen. De druk bijgewoonde vergadering, in het Volkshuis van Ninove met alle BSP-tenoren uit de Denderstreek, komt tot de vaststelling dat links behoudens het aanzwengelen van de 'politieke debatcultuur' ook moet opboksen tegen de invloed van de welvaartsstaat die de werknemers in haar greep heeft en de reactie verlamd. Een vervolgvergadering blijft uit.